Năm 2025 đánh dấu một bước lùi đáng báo động trong tiến trình cải cách quyền lao động ở Việt Nam. Sau nhiều năm hứa hẹn, chính phủ Việt Nam tiếp tục trì hoãn vô thời hạn việc phê chuẩn Công ước số 87 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về quyền tự do hiệp hội và bảo vệ quyền được tổ chức của người lao động — một cam kết mà Việt Nam đã đưa ra trong khuôn khổ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA và CPTPP.
Đây không chỉ là một sự chậm trễ mang tính kỹ thuật. Đó là dấu hiệu rõ ràng cho thấy chính quyền Việt Nam không thực sự muốn trao quyền tự tổ chức cho người lao động, mà tiếp tục giữ chặt quyền kiểm soát với mọi hình thức tập hợp độc lập từ xã hội.
Vì sao chính quyền né tránh ILO 87?
Việt Nam đã phê chuẩn Công ước số 98 (về quyền thương lượng tập thể) vào năm 2019, và theo lộ trình trong EVFTA, cần phê chuẩn ILO 87 trong vòng 3 năm kể từ khi EVFTA có hiệu lực (tức trước tháng 8/2023). Tuy nhiên, đến giữa năm 2025, tiến trình này hoàn toàn đình trệ.
Nguyên nhân sâu xa không nằm ở năng lực kỹ thuật hay thiếu nguồn lực, mà nằm ở lựa chọn chính trị. ILO 87 cho phép người lao động được thành lập hoặc gia nhập công đoàn độc lập mà không cần sự cho phép của chính quyền hay giới chủ. Điều này đối lập trực tiếp với mô hình công đoàn duy nhất hiện nay – Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam – vốn do Đảng Cộng sản kiểm soát và vận hành như một công cụ dân vận chứ không phải tổ chức đại diện thực chất cho người lao động.
Chấp nhận ILO 87 sẽ mở cánh cửa cho sự hình thành các nghiệp đoàn độc lập, các phong trào công nhân tự phát, và thậm chí là các mạng lưới đoàn kết xuyên ngành nghề. Đó là điều mà chính quyền độc đảng không muốn đối mặt – bởi nếu người lao động có thể tự tổ chức, họ cũng có thể đòi hỏi nhiều hơn, thách thức quyền lực hiện hữu, và thậm chí hình thành các lực lượng xã hội có ảnh hưởng chính trị.
Hệ quả của sự trì hoãn
Trong khi chính quyền trì hoãn, người lao động vẫn đối mặt với vô số vấn đề nghiêm trọng: bị nợ lương, bị ép tăng ca không trả thưởng, không được đóng bảo hiểm xã hội, điều kiện làm việc độc hại, và khi phản đối thì không có nơi nương tựa. Các cuộc đình công tự phát ngày càng nhiều, nhưng người tổ chức bị xem là “kích động gây rối,” có nguy cơ bị bắt giữ và khởi tố.
Sự vắng mặt của các nghiệp đoàn độc lập khiến cho mọi cuộc thương lượng giữa công nhân và giới chủ đều mất cân đối nghiêm trọng. Công đoàn nhà nước không những không bảo vệ quyền lợi người lao động mà còn thường xuyên đứng về phía doanh nghiệp và chính quyền để “ổn định tình hình.”
Cũng cần nhấn mạnh rằng sự trì hoãn phê chuẩn ILO 87 không chỉ là vấn đề nội bộ. Nó làm suy yếu vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế, đặc biệt trước các đối tác châu Âu và Bắc Mỹ – những nơi đang ngày càng quan tâm đến các tiêu chuẩn lao động và chuỗi cung ứng có trách nhiệm. Nếu Việt Nam không cải cách, nguy cơ bị trừng phạt thương mại, rút đầu tư hoặc bị gạt khỏi các thị trường cao cấp là hoàn toàn có thật.
Người lao động cần làm gì?
Trước một chính quyền cố tình trì hoãn và né tránh, người lao động không thể chỉ chờ đợi. Dưới đây là một số định hướng:
- Tự tổ chức ở quy mô nhỏ: Mặc dù chưa có khuôn khổ pháp lý cho nghiệp đoàn độc lập, người lao động hoàn toàn có thể xây dựng các nhóm hỗ trợ nội bộ không chính thức để chia sẻ thông tin, xây dựng lòng tin và chuẩn bị cho các bước đi dài hạn.
- Tăng cường hiểu biết pháp luật: Cần chủ động tìm hiểu về quyền lao động trong Bộ luật Lao động, các công ước ILO, và cách thức tự bảo vệ trước pháp luật khi bị xâm hại quyền lợi.
- Tận dụng các mạng lưới xã hội và hỗ trợ quốc tế: Các tổ chức nhân quyền, mạng lưới quốc tế, và các chuyên gia trong lĩnh vực lao động có thể hỗ trợ công nhân trong việc tăng cường nhận thức và kỹ năng tổ chức, an ninh, và pháp lý.
- Sử dụng truyền thông để lên tiếng: Các vụ việc bị nợ lương, ngược đãi, đình công có thể được đưa ra công luận qua mạng xã hội, báo chí độc lập, và các kênh truyền thông phi nhà nước để tạo sức ép từ xã hội.
- Thúc đẩy sự minh bạch trong chuỗi cung ứng: Công nhân tại các nhà máy sản xuất cho thương hiệu quốc tế nên nắm bắt cách thức sử dụng cơ chế khiếu nại của các thương hiệu toàn cầu nhằm buộc nhà máy và chính quyền địa phương tuân thủ tiêu chuẩn lao động quốc tế.
Kết luận
Việc chính phủ Việt Nam tiếp tục trì hoãn phê chuẩn ILO 87 là một phản ánh rõ nét của tâm thế sợ hãi quyền lực đến từ người lao động. Nhưng cũng chính vì thế, công nhân càng cần kiên trì xây dựng nội lực, nâng cao năng lực tổ chức và đoàn kết, để không chỉ giành lấy công lý trong công việc, mà còn góp phần thay đổi cấu trúc bất công trong quan hệ lao động hiện nay. Vì quyền lợi của mình, không ai khác ngoài chính người lao động phải là người dẫn đường.