Vào tháng 5 năm 2024, Báo Lao Động, cơ quan ngôn luận chính thức của Tổng liên đoàn lao động Việt Nam, đã đưa tin về một thành tựu đáng chú ý ở tỉnh Lào Cai phía bắc: cán bộ công đoàn đã được khen thưởng vì đã ngăn chặn mọi cuộc đình công trong năm năm qua. Giải thưởng này, được chính quyền địa phương và lãnh đạo lao động tôn vinh, có vẻ như phản ánh một môi trường lao động hài hòa, nhưng thực tế lại phơi bày những vấn đề sâu xa trong bối cảnh quyền lao động của Việt Nam.
Liên đoàn lao động tỉnh Lào Cai và Sở Lao động tỉnh đã được khen ngợi vì những nỗ lực trong việc phối hợp phổ biến chính sách pháp luật, chia sẻ thông tin thị trường lao động và thực hiện các giải pháp ngăn ngừa tranh chấp lao động. Theo báo cáo, kể từ năm 2019, Lào Cai không xảy ra tranh chấp lao động hay đình công, kết quả này là nhờ vào tư vấn pháp lý hiệu quả, giáo dục người lao động và hợp tác về các tiêu chuẩn an toàn, đào tạo nghề và bảo hiểm thất nghiệp.
Nhìn bề ngoài, những nỗ lực này nhằm duy trì hòa bình trong công nghiệp có thể được coi là tiến bộ. Tuy nhiên, việc ăn mừng việc ngăn chặn đình công này lại che giấu một thực tế đáng lo ngại: sự đàn áp có hệ thống đối với quyền tổ chức và đình công của người lao động, quyền tự do cơ bản được đảm bảo trong các công ước lao động quốc tế.
Việc không có đình công ở Lào Cai không nhất thiết cho thấy sự hài lòng của người lao động hay quan hệ lao động hài hòa. Thay vào đó, nó phản ánh một môi trường được kiểm soát, nơi các cuộc đình công và hoạt động của công đoàn độc lập bị kìm hãm. Khuôn khổ lao động của Việt Nam, nơi gắn kết chặt chẽ các công đoàn với chính phủ thông qua Tổng liên đoàn Lao động, không để lại nhiều chỗ cho các công đoàn độc lập có thể tự do đấu tranh cho quyền của người lao động. Do đó, quyền đình công – một công cụ quan trọng để người lao động lên tiếng khiếu nại và thúc đẩy các điều kiện tốt hơn – vẫn bị đe dọa.
Các cuộc đình công thường được định hình trên các phương tiện truyền thông do nhà nước kiểm soát là gây rối hoặc nguy hiểm. Giọng điệu của báo cáo, ca ngợi việc không có đình công, ngụ ý rằng các tranh chấp lao động vốn có bản chất tiêu cực, bỏ qua thực tế rằng đình công là quyền được quốc tế công nhận của người lao động để phản đối các điều kiện bất công. Câu chuyện này mô tả các cuộc đình công là điều cần tránh thay vì được thừa nhận là phản ứng hợp pháp đối với các khiếu nại.
Tại Việt Nam, quyền thành lập các công đoàn độc lập và tham gia thương lượng tập thể bị kiểm soát chặt chẽ. Công đoàn do nhà nước công nhận, Tổng Liên đoàn Lao động, có nhiệm vụ đại diện cho quyền lợi của người lao động nhưng thường hoạt động trong khuôn khổ các chính sách của chính phủ, không để lại nhiều chỗ cho hoạt động vận động có ý nghĩa. Các phong trào lao động độc lập thường bị dán nhãn là “phản động” hoặc đe dọa đến an ninh quốc gia, và việc đàn áp các phong trào này được biện minh dựa trên những lý do mơ hồ liên quan đến trật tự xã hội.
Bằng cách khen thưởng các quan chức địa phương vì đã ngăn chặn các cuộc đình công, nhà nước gửi đi một thông điệp rõ ràng: sự bất đồng chính kiến tại nơi làm việc sẽ không được dung thứ. Cách tiếp cận này, mặc dù có thể ngăn chặn các tranh chấp lao động trong ngắn hạn, nhưng lại phủ nhận các quyền cơ bản của người lao động và làm suy yếu sự ổn định lâu dài của quan hệ lao động tại Việt Nam. Khi người lao động không thể bày tỏ sự bất mãn hoặc đàm phán để có được các điều kiện tốt hơn, căng thẳng sẽ âm ỉ bên dưới bề mặt, chờ đợi một lối thoát.
Việc khen ngợi các quan chức Lào Cai là lời nhắc nhở về những thách thức lớn hơn mà lực lượng lao động Việt Nam phải đối mặt. Khi đất nước tiếp tục hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu, tình trạng thiếu các công đoàn độc lập và việc đàn áp các cuộc đình công sẽ ngày càng bị giám sát chặt chẽ. Các hiệp định thương mại quốc tế, chẳng hạn như với Liên minh châu Âu, yêu cầu tuân thủ các tiêu chuẩn về quyền lao động, bao gồm quyền tổ chức và đình công. Tuy nhiên, chừng nào quyền lao động còn bị hạn chế, Việt Nam sẽ phải vật lộn để đáp ứng đầy đủ các nghĩa vụ quốc tế này.
Con đường thực sự dẫn đến quan hệ lao động hài hòa không phải là ngăn chặn các cuộc đình công, mà là tạo ra một khuôn khổ pháp lý cho phép người lao động tự do đấu tranh cho quyền của mình. Điều này bao gồm khả năng thành lập các công đoàn độc lập, đàm phán tập thể và đình công khi cần thiết. Chỉ bằng cách công nhận và tôn trọng các quyền này, Việt Nam mới có thể thực sự xây dựng được mối quan hệ lao động “hài hòa, ổn định và tiến bộ” mà mình mong muốn đạt được.
Để bối cảnh lao động của Việt Nam phát triển, chính phủ phải chuyển từ chính sách kiềm chế và kiểm soát sang chính sách trao quyền thực sự cho người lao động. Việc ca ngợi việc không có các cuộc đình công là một thành công là một bước đi sai hướng, đặc biệt là khi nó ảnh hưởng đến quyền tổ chức, đàm phán và phản đối của người lao động. Sự hài hòa trong lao động phải được xây dựng trên cơ sở tôn trọng, đối thoại và bảo vệ các quyền tự do cơ bản—không phải trên cơ sở ngăn chặn các phong trào của người lao động.