Báo cáo thường niên năm 2024 của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (VGCL) một lần nữa né tránh việc thừa nhận thực tế về các cuộc đình công trong nước. Thay vì sử dụng thuật ngữ “đình công,” báo cáo này tiếp tục gọi các cuộc biểu tình của công nhân là “ngừng việc tập thể” – một cách diễn giải có chủ đích nhằm làm suy giảm tính chính danh của các phong trào phản kháng do người lao động lãnh đạo. Thay vì xem đây là hệ quả tất yếu của việc bị bóc lột và đối xử bất công, VGCL lại mô tả các cuộc đình công như một yếu tố “gây mất ổn định” và “ảnh hưởng đến môi trường đầu tư” của Việt Nam.
Trong khi hàng nghìn công nhân trên khắp cả nước buộc phải xuống đường để đấu tranh đòi quyền lợi, từ tiền lương bị nợ, bảo hiểm xã hội bị doanh nghiệp trốn đóng, cho đến tiền thưởng Tết không được thực hiện đúng cam kết, báo cáo của VGCL lại im lặng trước những nguyên nhân thực sự đằng sau làn sóng phản kháng này. Thay vào đó, tài liệu này nhấn mạnh rằng các cuộc đình công làm ảnh hưởng đến “sự phát triển kinh tế” và “ổn định trật tự.” Điều này cho thấy một thực tế đáng lo ngại: thay vì bảo vệ quyền lợi người lao động, tổ chức này đang đứng về phía các doanh nghiệp và chính quyền, coi công nhân như một vấn đề cần kiểm soát hơn là một lực lượng cần được bảo vệ.
Mặc dù hàng năm thu về hàng tỷ đô la từ quỹ công đoàn bắt buộc, VGCL vẫn tiếp tục hoạt động như một cánh tay nối dài của Đảng Cộng sản hơn là một tổ chức đại diện thực sự cho công nhân. Báo cáo năm 2024 của họ không đề xuất bất kỳ sáng kiến nào nhằm cải thiện điều kiện làm việc hay tăng cường bảo vệ quyền lợi lao động, mà thay vào đó lại nhấn mạnh những hoạt động mang tính hình thức như tổ chức hai chuyến bay đưa 450 công nhân về quê ăn Tết hay tổ chức một sự kiện tri ân Đảng vào mùa xuân. Những hoạt động này không thể khỏa lấp thực tế rằng VGCL đang dùng ngân sách khổng lồ từ tiền đóng góp của người lao động để củng cố vị thế chính trị của Đảng thay vì đấu tranh vì quyền lợi công nhân.
Hệ quả của một công đoàn nhà nước thay vì một tổ chức công đoàn độc lập là vô cùng nghiêm trọng. Khi không có đại diện thực sự bảo vệ quyền lợi, công nhân Việt Nam hầu như không có khả năng đàm phán tập thể, bị hạn chế quyền thương lượng với giới chủ và thường xuyên bị đàn áp khi dám lên tiếng. Những người dám đứng ra tổ chức đình công bên ngoài khuôn khổ của công đoàn nhà nước đối mặt với nguy cơ bị theo dõi, bắt giữ và bị khởi tố với những cáo buộc như “gây rối trật tự công cộng” hay thậm chí là “xâm phạm an ninh quốc gia.” Trong khi đó, tình trạng nợ lương, điều kiện lao động nguy hiểm và bóc lột vẫn tiếp diễn mà không có biện pháp giải quyết triệt để.
Điều mỉa mai là truyền thông nhà nước Việt Nam không ngần ngại sử dụng từ “đình công” khi đưa tin về các phong trào lao động tại các quốc gia khác như Hàn Quốc, Hoa Kỳ hay Indonesia. Nhưng khi công nhân Việt Nam tiến hành những hành động tương tự, thuật ngữ này bị loại bỏ, thay vào đó là những cách diễn giải làm giảm nhẹ tính chính danh của các cuộc đấu tranh. Điều này phản ánh chiến lược có hệ thống của chính quyền trong việc kiểm soát và bóp méo nhận thức về quyền đình công – một quyền mà trên thực tế vẫn bị xem là mối đe dọa đối với chính sách kinh tế và sự ổn định chính trị của chế độ.
Việc Việt Nam hoãn vô thời hạn việc phê chuẩn Công ước 87 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về quyền tự do hiệp hội càng củng cố sự kiểm soát này. Dù từng cam kết với cộng đồng quốc tế về cải cách lao động khi ký kết các hiệp định CPTPP và EVFTA, chính quyền Việt Nam đang cho thấy họ không có ý định thực hiện những cam kết này một cách thực chất. Với việc chính quyền Hoa Kỳ dưới thời Donald Trump rút lui khỏi các cam kết về nhân quyền và lao động quốc tế, áp lực từ bên ngoài lên Việt Nam cũng suy giảm, tạo điều kiện để chính quyền tiếp tục trì hoãn hoặc thậm chí dập tắt hoàn toàn triển vọng về các công đoàn độc lập.
Tuy nhiên, dù bị đàn áp, phong trào lao động ở Việt Nam không hề lụi tàn. Những cuộc đình công gần đây là minh chứng cho sự phẫn nộ ngày càng gia tăng của công nhân trước tình trạng bóc lột và bất công. Khi VGCL tiếp tục hoạt động như một công cụ của nhà nước thay vì một tổ chức đại diện cho người lao động, câu hỏi đặt ra là: công nhân Việt Nam sẽ chịu đựng sự thao túng này trong bao lâu? Và khi nào họ mới có một công đoàn thực sự đứng về phía mình?