Vào giữa tháng 6/2025, một loạt bài báo chính thống trong nước – tiêu biểu như bài viết đăng trên Dân Trí với tiêu đề “UBND cấp xã được giao xử lý các vụ việc đình công” – đã chính thức xác nhận một thay đổi lớn trong cách bộ máy nhà nước Việt Nam phân bổ trách nhiệm quản trị lao động: chuyển giao quyền xử lý các vụ việc đình công từ cấp huyện về cấp xã.
Cụ thể, theo hướng tái cấu trúc chính quyền hiện hành, nhiều huyện bị giải thể hoặc sáp nhập, trong khi các xã được giao thêm trách nhiệm giám sát và “xử lý ban đầu” các cuộc đình công, với sự phối hợp từ công an xã và công đoàn cấp xã. Đây được giới thiệu là một giải pháp “tăng cường năng lực quản lý nhà nước” và “giải quyết tranh chấp lao động ngay từ cơ sở”.
Tuy nhiên, nếu đặt thay đổi này trong bối cảnh toàn diện hơn – cả về chính trị lẫn thực tiễn – thì việc giao trách nhiệm xử lý đình công về cấp xã không hề nhằm mục tiêu cải thiện khả năng bảo vệ người lao động hay giải quyết xung đột một cách công bằng. Thay vào đó, đây là một bước đi chiến lược nhằm đẩy các cuộc đấu tranh của công nhân ra khỏi trung tâm chính trị và hành chính, cô lập chúng ở cấp thấp nhất – nơi thiếu cả năng lực, kinh nghiệm và cơ chế giám sát độc lập.
Cấp xã không được thiết kế để xử lý đình công
Ở Việt Nam, cấp xã là cấp chính quyền cơ sở thấp nhất, nơi cán bộ thường kiêm nhiệm nhiều vai trò và ngân sách vô cùng hạn chế. Đội ngũ cán bộ xã gần như không có đào tạo chuyên môn về luật lao động, thương lượng tập thể, hay giải quyết xung đột công – tư. Công đoàn cấp xã, nếu có, chủ yếu là hình thức và gắn chặt với bộ máy Đảng – Nhà nước.
Trong khi đó, các cuộc đình công tại Việt Nam ngày càng trở nên phức tạp – không chỉ dừng lại ở đòi tăng lương mà còn liên quan đến nợ bảo hiểm xã hội, hợp đồng giả, tăng ca không trả thưởng, điều kiện an toàn lao động… Đây là những vấn đề mang tính hệ thống, liên quan đến doanh nghiệp FDI, chính sách quốc gia và cả cam kết quốc tế như CPTPP, EVFTA. Giao cho cấp xã xử lý các tranh chấp như vậy chẳng khác nào giao cho một trạm y tế xã điều trị ung thư.
Một cách “điều tiết rủi ro chính trị”
Việc “đẩy” đình công xuống cấp xã thực chất là một chiến thuật điều tiết rủi ro chính trị. Khi sự việc được giữ ở quy mô xã, nó ít có khả năng thu hút sự chú ý của báo chí, tổ chức quốc tế hay các cơ quan cấp cao. Cũng chính vì thiếu năng lực và độc lập, chính quyền xã thường có xu hướng dập tắt đình công bằng biện pháp hành chính – huy động công an, tuyên truyền, răn đe – hơn là tạo điều kiện cho đối thoại và thương lượng.
Công nhân, vốn đã bị hạn chế quyền lập công đoàn độc lập, nay lại phải đối mặt với một cấp chính quyền vừa yếu, vừa phụ thuộc. Thay vì được tiếp cận với một hệ thống pháp lý minh bạch và công bằng, họ bị đẩy vào một vòng luẩn quẩn của trấn áp, hoà giải hình thức, và im lặng bắt buộc.
Không thể “xử lý từ cơ sở” khi thiếu khung pháp lý từ trung ương
Việc xử lý đình công hiệu quả không thể diễn ra ở cấp cơ sở nếu thiếu một khung pháp lý minh bạch, tiến bộ ở cấp trung ương. Trong khi Công ước 87 của ILO về quyền tự do hiệp hội vẫn bị trì hoãn phê chuẩn, và các tổ chức đại diện thực sự của người lao động bị cấm, thì bất cứ biện pháp nào dù ở cấp nào cũng chỉ là sự hợp pháp hóa của cơ chế kiểm soát.
Người lao động không cần thêm một cấp hành chính yếu hơn để “giải quyết” vấn đề của họ. Họ cần công đoàn độc lập, hệ thống pháp lý có thể tiếp cận, và sự công nhận rằng đình công là quyền chứ không phải hành vi cần kiểm soát.
Kết luận
Chuyển trách nhiệm xử lý đình công về cấp xã không phải là một bước tiến trong cải cách hành chính hay bảo vệ quyền lao động. Ngược lại, nó là một bước lùi về phía kiểm soát – né tránh trách nhiệm và cô lập người lao động khỏi những cơ chế có thể thực sự bảo vệ họ.
Trong bối cảnh đình công vẫn bị xem là hành vi “gây rối”, thì việc phân tán trách nhiệm và kiểm soát từ cấp dưới chỉ càng làm cho các cuộc đấu tranh trở nên âm thầm, rủi ro cao hơn và khó tiếp cận công lý hơn. Đây là lúc phải nhìn nhận rằng nếu quyền lao động không được đặt lên bàn chính sách ở cấp trung ương, thì mọi “xử lý” ở cấp cơ sở cũng chỉ là hình thức và đàn áp.