Tuần qua, Báo Nghệ An – cơ quan ngôn luận chính thống của chính quyền tỉnh – đã cho đăng tải bài viết mang tên “Những lỗ hổng về an ninh công nhân” như phần mở đầu cho loạt bài phân tích về cái gọi là “rủi ro an ninh từ lực lượng lao động”. Không chỉ đưa ra một khái niệm mới hoàn toàn mơ hồ là “an ninh công nhân”, bài viết còn kêu gọi lực lượng công an “chủ động nắm bắt tình hình” và “tăng cường kiểm tra, giám sát công nhân” tại các khu công nghiệp.
Với tư cách là những người quan tâm đến quyền lao động và tự do hiệp hội ở Việt Nam, chúng tôi cho rằng đây là một bước lùi nghiêm trọng trong cách nhìn nhận về người lao động – những người vốn đang chịu nhiều thiệt thòi trong bối cảnh kinh tế khó khăn và lạm phát tăng cao.
Thay vì lắng nghe tiếng nói của công nhân – vốn chủ yếu xoay quanh các yêu cầu hết sức cơ bản như: tăng lương để đủ sống, đóng bảo hiểm xã hội đúng hạn, đảm bảo điều kiện lao động an toàn – bài viết của Báo Nghệ An lại sử dụng một khung tư duy an ninh hóa để diễn giải các hành vi tập thể chính đáng như đình công hay kiến nghị cải thiện điều kiện làm việc.
Cần nhấn mạnh rằng, khái niệm “an ninh công nhân” mà bài viết này đề xuất không phải là sự bảo vệ người lao động khỏi bóc lột hay tai nạn lao động, mà là một cách gọi khác để chỉ việc giám sát, kiểm soát và trấn áp các hình thức lên tiếng tập thể. Trong thực tế, lực lượng công an thường xuyên có mặt tại các cuộc đình công không phải để hòa giải hay đảm bảo an toàn cho công nhân, mà để dò tìm người tổ chức, thu thập danh sách, thậm chí đe dọa hoặc bắt giữ.
Việc đưa người lao động – một lực lượng quan trọng tạo ra của cải và duy trì xuất khẩu – vào trong khung diễn ngôn “nguy cơ bất ổn” hay “lỗ hổng an ninh” cho thấy sự lệch lạc sâu sắc trong quan điểm quản trị xã hội. Thay vì xây dựng các thiết chế bảo vệ quyền lao động như công đoàn độc lập, đối thoại ba bên thực chất hay cơ chế giải quyết tranh chấp minh bạch, chính quyền lại tiếp tục con đường hình sự hóa xung đột lao động.
Cách tiếp cận như vậy không chỉ đi ngược lại với các cam kết quốc tế của Việt Nam trong khuôn khổ CPTPP, EVFTA, và các công ước ILO mà Việt Nam đã ký kết (đặc biệt là Công ước 98 và cam kết chưa thực hiện về Công ước 87), mà còn đẩy người lao động vào thế bị cô lập và trấn áp khi lên tiếng.
Báo chí nhà nước lẽ ra phải là nơi phản ánh trung thực các vấn đề xã hội và góp phần tạo ra diễn đàn cho đối thoại, thay vì làm công cụ tô vẽ nguy cơ và củng cố quyền lực kiểm soát. Khi công nhân bị xem là “rủi ro an ninh”, thì bất cứ ai bảo vệ họ – từ luật sư, nhà hoạt động cho đến đồng nghiệp – cũng có thể trở thành đối tượng bị nghi ngờ. Điều này tạo ra một môi trường làm việc đầy sợ hãi và bóp nghẹt không gian dân sự trong lĩnh vực lao động.
Trong bối cảnh đó, việc công nhân tại Nghệ An, Thanh Hoá hay Quảng Nam tiếp tục đình công để đòi quyền lợi cho thấy một sự thật hiển nhiên: người lao động không phải là mối đe dọa cho xã hội, mà là nạn nhân của sự bất bình đẳng đang ngày càng sâu sắc. Và sự bất bình đẳng ấy sẽ không được giải quyết bằng cách “siết an ninh”, mà chỉ có thể được tháo gỡ bằng đối thoại thực chất, luật pháp công bằng và tôn trọng quyền lên tiếng của người lao động.