Trong mọi cuộc đình công ở Việt Nam những năm gần đây, có một hình ảnh lặp đi lặp lại: công nhân ngừng việc để đòi lương hoặc phản đối điều kiện làm việc, trong khi công đoàn xuất hiện cùng chính quyền và công an để “vận động công nhân trở lại làm việc.”
Đó không phải là vai trò của một công đoàn đúng nghĩa.
Về lý thuyết, công đoàn tồn tại để đại diện cho người lao động trước giới chủ. Nhưng tại Việt Nam, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (VGCL) lại hoạt động như một bộ phận của hệ thống chính trị hơn là một tổ chức đại diện độc lập. Điều này giải thích vì sao trong hầu hết các vụ đình công, công nhân thường không tìm đến công đoàn để bảo vệ mình.
Năm 2025 và đầu 2026 tiếp tục cho thấy khoảng cách ngày càng lớn giữa công nhân và công đoàn nhà nước. Từ các vụ đình công ở Thanh Hoá, Nghệ An, Phú Thọ đến Ninh Bình, điểm chung là công nhân đều hành động tự phát. Không có thương lượng tập thể đúng nghĩa. Không có nghiệp đoàn độc lập đứng ra đàm phán. Chỉ có những cuộc ngừng việc đột ngột sau thời gian dài bất mãn.
Điều này phản ánh một thực tế: công nhân không tin công đoàn sẽ bảo vệ họ.
Nguyên nhân nằm ở chính cấu trúc của hệ thống công đoàn hiện nay. Công đoàn cơ sở thường phụ thuộc tài chính và hành chính vào doanh nghiệp và chính quyền địa phương. Chủ tịch công đoàn nhiều nơi đồng thời là cán bộ nhân sự hoặc quản lý doanh nghiệp. Trong bối cảnh đó, rất khó để công đoàn đứng hẳn về phía công nhân khi xảy ra tranh chấp.
Thay vì thúc đẩy thương lượng bình đẳng, vai trò chính của công đoàn ngày càng trở thành “ổn định quan hệ lao động.” Nói cách khác, ưu tiên không phải là quyền lợi công nhân, mà là tránh đình công.
Điều này giải thích vì sao chính quyền tiếp tục trì hoãn ILO 87. Nếu cho phép nghiệp đoàn độc lập tồn tại, VGCL sẽ mất thế độc quyền đại diện công nhân. Quan trọng hơn, công nhân lần đầu tiên có thể xây dựng các tổ chức thực sự do họ kiểm soát.
Một hệ thống công đoàn độc lập sẽ thay đổi hoàn toàn cán cân quyền lực trong các khu công nghiệp Việt Nam. Khi đó, đình công sẽ không còn là những vụ bùng phát tự phát nữa, mà có thể trở thành công cụ thương lượng có tổ chức và được bảo vệ pháp lý.
Chính quyền hiểu điều đó rất rõ. Và đó là lý do họ tiếp tục duy trì mô hình công đoàn hiện tại dù ngày càng mất uy tín trong mắt người lao động.
Điều trớ trêu là nhà nước Việt Nam vẫn thường tự mô tả mình là “nhà nước của công nhân.” Nhưng trong thực tế, mọi dấu hiệu cho thấy ưu tiên hiện nay là bảo vệ môi trường đầu tư và ổn định chính trị hơn là quyền lao động.
Công nhân chỉ được coi là lực lượng cần bảo vệ khi họ im lặng và tiếp tục sản xuất. Khi họ đình công, họ lập tức trở thành “nguy cơ an ninh.”