Năm 2026 đánh dấu gần ba năm kể từ thời điểm Việt Nam lẽ ra phải hoàn tất việc phê chuẩn Công ước 87 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về quyền tự do hiệp hội của người lao động theo cam kết với Liên minh châu Âu trong EVFTA. Tuy nhiên đến nay, tiến trình này gần như rơi vào im lặng hoàn toàn. Không còn những tuyên bố lạc quan về “lộ trình cải cách” như giai đoạn 2019–2021, thay vào đó là sự trì hoãn kéo dài, né tránh và ngày càng rõ ràng rằng chính quyền Việt Nam không thực sự muốn trao cho công nhân quyền được tổ chức độc lập.
Điều đáng chú ý là sự trì hoãn này diễn ra đúng lúc số lượng các cuộc đình công tự phát tiếp tục gia tăng. Từ Thanh Hoá, Nghệ An, Ninh Bình cho đến Hải Phòng, các vụ “ngừng việc tập thể” vẫn diễn ra đều đặn trong năm 2025 và đầu 2026. Báo chí nhà nước tiếp tục né tránh từ “đình công,” nhưng quy mô và bản chất của các vụ việc cho thấy đây là những hành động tập thể nhằm đòi lương, thưởng, bảo hiểm xã hội và điều kiện làm việc tốt hơn.
Chính quyền hiểu rất rõ điều đó. Và cũng chính vì thế mà họ không muốn phê chuẩn ILO 87.
Về lý thuyết, Công ước 87 chỉ đơn giản công nhận quyền của người lao động được tự do thành lập và gia nhập các tổ chức đại diện mà không cần sự cho phép trước từ nhà nước. Nhưng trong bối cảnh chính trị Việt Nam, điều đó mang ý nghĩa lớn hơn rất nhiều. Một khi công nhân có thể tự tổ chức, họ sẽ không còn phụ thuộc hoàn toàn vào Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam — tổ chức công đoàn duy nhất hiện nay vốn chịu sự kiểm soát của Đảng Cộng sản.
Đó chính là điểm cốt lõi: vấn đề không phải là lao động, mà là quyền lực.
Một nhà nước độc đảng luôn lo ngại mọi hình thức tổ chức xã hội nằm ngoài sự kiểm soát trực tiếp của mình. Điều này không chỉ áp dụng với công đoàn, mà còn với báo chí độc lập, tổ chức tôn giáo, hội sinh viên hay các nhóm xã hội dân sự. Trong logic quản trị hiện nay, bất kỳ mạng lưới độc lập nào cũng có thể trở thành “nguy cơ chính trị.”
Đình công vì thế không được nhìn như một phần bình thường của quan hệ lao động hiện đại, mà như dấu hiệu của bất ổn an ninh. Đó là lý do chính quyền liên tục dùng các cụm từ như “không để phát sinh điểm nóng lao động,” “ổn định sản xuất,” hay “đảm bảo an ninh khu công nghiệp.” Công an ngày càng tham gia sâu vào quản lý tranh chấp lao động, trong khi vai trò thương lượng thực sự của công đoàn gần như biến mất.
Nghịch lý nằm ở chỗ: Việt Nam vẫn muốn hưởng lợi từ các FTA thế hệ mới như EVFTA hay CPTPP, vốn đòi hỏi cải thiện quyền lao động để đổi lấy ưu đãi thương mại. Nhưng đồng thời, nhà nước lại không muốn chấp nhận phần cốt lõi nhất của cải cách: cho phép công nhân có quyền tự tổ chức.
Trong ngắn hạn, chiến lược này có thể giúp chính quyền duy trì kiểm soát. Nhưng về dài hạn, nó tạo ra một hệ thống quan hệ lao động cực kỳ mong manh. Khi công nhân không có cơ chế đại diện chính thức và độc lập, mọi bất mãn đều bị dồn nén cho đến lúc bùng phát thành đình công tự phát. Những cuộc đình công này thường thiếu lãnh đạo rõ ràng, thiếu cơ chế thương lượng và rất dễ leo thang thành xung đột.
Chính quyền hiện nay đang cố giải quyết vấn đề đó bằng cách tăng cường kiểm soát hành chính: giao cho công an xã “nắm tình hình công nhân,” yêu cầu địa phương “không để phát sinh điểm nóng,” và giám sát chặt các khu công nghiệp. Nhưng kiểm soát không thể thay thế cho cải cách.
Một nền kinh tế dựa vào xuất khẩu như Việt Nam không thể mãi cạnh tranh bằng lao động giá rẻ và sự im lặng cưỡng ép của công nhân. Khi đời sống ngày càng khó khăn, chi phí sinh hoạt tăng, còn doanh nghiệp tiếp tục ép tăng ca và cắt giảm quyền lợi, nhu cầu tự tổ chức của công nhân sẽ không biến mất chỉ vì nhà nước trì hoãn ILO 87.
Câu hỏi không còn là liệu Việt Nam có phê chuẩn Công ước 87 hay không. Câu hỏi là: chính quyền sẽ trì hoãn đến bao giờ trước khi nhận ra rằng ổn định thật sự không đến từ kiểm soát, mà từ sự cân bằng quyền lực trong quan hệ lao động.